M-P

MACANCOA s.f. Malestar ou enfermidade que aparece de repente causando debilidade e cansazo xeneralizado. Preguiza. (Arcade)

- Se non me volve dar esta macancoa sábado vou contigo.

No Dicionario de dicionarios aparecen as entradas macangona e macangón, tamén no Estraviz.

MACHAR v.t. 1) Machucar ou esmagar cos dentes, machicar. 2) Facer ruído de desaprobación (ver Dicionários Estraviz e DdD)

- Caíulle unha moneda de cobre no caldeiro de beber a vaca, e cando lle levou de beber colleuna na boca e machouna toda.

- Os de Vilar nunca foron bos, cando unha moza de por aquí se casaba cun de Vilar a familia del sempre lle machaba.

MACICAR v. t. e pron. Baterlle a alguén. Levar moito golpe por unha caída ou un accidente.

- Caíu polas escaleiras e macicouse.

MAGHALLADA s.f. Intestinos e restos de peixe, magha. Alimentos ou restos de comida reducidos a papas. Substancia viscosa produto da mestura de alimentos ou restos.

MÁIS adv. 

Por de máis loc. adv. demasiado, en exceso.

- Isto xa é por de máis, isto non hai quen o aguante!
- Este rapás é por de máis, fai o que lle dá a ghana e non hai quen lle digha nada!

MALDAR v.t. Quedar unha cousa en mal estado ou inservible, estragar.  Non se lograr un froito ou feto.

- Este ano maldóusenos o viño todo, viu esa peste e non deixou nada.
- Tiñan a vaca preñada e maldóuselle o becerro.

MALLA s.f. (do lat. macula) Porción de cor diferente na pel ou no pelo. Mancha na pel por causa dunha irritación cutánea; roncha.

MALMENTES adv. Malamente.

MANDRIA s.f. ???

- Este porco é coma unha mandria, dá ghusto con el, solo come e dorme.
- Este porco dá ghusto con el, é mansiño coma unha mandria.

En português mândria, castelán mandria, do italiano mandria 'rabaño' [lat. mandra «rabaño, fato», do gr. μάνδρα]

MANDRIÓN adx. Que é corpulento, grande, brutallón.

- Esta raparigha é coma un mandrión, mi madriña querida, dendes que non a miro botou un corpo coma un home.
- Aquela raparigha está ghrande e ghorda... está feita un mandrión!
- Este rapaz é coma un mandrión, bótase por riba dun e tira contigo!

MANEAR v.tr. e pron. Mover. Andar lixeiro, espelirse, espabilar.

- Estumbállase aí nese sofá e non hai quen o manee!
- Pero manéate e bule pra adiante que vén a noite!!
- Manéate hostia, que parece que andas a durmir!!

MANEABLE adx. Que se pode dominar, dobregar.

MANGUELETEIRO, -A adx. Persoa sen palabra en quen non se pode confiar; manqueleteiro, trapalleiro, chanqueleteiro.

«Mangoeiro (Abelenda, Avión). - Ás veces escrito Mangüeiro. Citado no ano 964 como Mangunarios. O sufixo latino -arius (hoxe -eiro) designa un oficio. O étimo é o lat. mango, -oni, que inicialmente se refería a un marchante de escravos que os acicalaba para mellor vendelos. Despois quedou en vendedor de cousas vellas ou en tratante en xeral. Del derivan palabras como mangón que en español é revendedor e en galego, mangante. Polo tanto, o topónimo pódese referir a un mangoleteiro ou nugallán pouco amigo de traballar como (o máis probable) a un quincalleiro ou teldereteiro tamén coñecido nalgunhas partes como bufariñeiro ou chioleiro.» (Tirado da web Canedo.eu, toponimia, II Lugares da comarca)

MANQUELETEIRO -A adx. Mangueleteiro.

MANXOAR v.intr. (despectivo, xocoso) Comer.

-Estás todo o día a manxoar, non me estraña que esteas ghordo.
-Inda acabamos de xantar hai un chisco e xa estás a manxoar!!

MAR ALTO s.m. Mar a moita distancia da costa. (Nigrán)

MARÈ s.f. Marea (Arcade; Nigrán)

MARIQUIÑA DO CREGO s.f. (Coccinella septempunctata) Insecto da familia dos coccinélidos, de forma arredondada, con élitros de cores vivas, xeralmente vermellos, con sete puntos negros; xoaniña. (Arcade, Soutomaior)

MARMANXO, -A adx. Parvallán, aparvoado, que non quere facer nada, moinante, preguiceiro, poufeiro. No Dicionario de dicionarios aparece marmaño. En português: marmanjo. (Arcade, Soutomaior)

MARRECA s.f.  Protuberancia deforme, xeralmente nas costas. (Salvaterra de Miño)

MAZÁN s.f. Froito da maceira. Protuberancia no corpo. (Arcade, Soutomaior)

- Mazán da cara: Parte avultada debaixo dos ollos formada polo pómulo.
- Mazán da perna: Parte avultada das pernas pola parte de atrás que vai da cova da perna ou cocha ó tornecelo; barriga da perna, papo da perna.

MEMERRETEIRO -A adx. Mecoso. (Muxía)

MENORA s.f. Antigüidade. (Arcade)

-Iso é do tempo da menora.

Nota: A menora ou menorah é unha lámpada de aceite ou candelabro de sete brazos. É un dos elementos rituais do xudaísmo e un dos símbolos máis antigos.

MENTES adv. Mentres

MEÑANCO s.m. Miñato??? Utilízase na frase ter uñas de meñanco. (Vilariño, Poio)
- Mi ma, que uñas de meñanco tes! Vai cortalas.

MILLARADA s.f. Millo que se sementa máis basto para forraxe; millöca, millo soridio.

MILLÖCA s.f. Millo que se sementa máis basto para forraxe; millarada, millo sorodio.

MINAR v.t. Arrincar as árbores e o mato dun terreo para cultivalo ou construír.

-Iso aghora é un herbal pero antes era unha carballeira e minouna toda el soliño.
-Toda aquela veigha onde fixo a casa minouna el, e aghora mira como llo paghan!

MIRICA s.f. Ovella.

- Vai busca-las miricas prá corte!

MISQUIÑO adx. Repunante, esquisito.

- Sempre foi mui misquiño pa comer, púñalle mala cara a todo.

MËRLA s.f. Paxaro da familia do túdidos (Turdus merula), a femia ten a plumaxe máis castañada e o peiteiro amarelo, os machos teñen a plumaxe negra e o peteiro alaranxado.

A forma feminina é a xeral e non marcada, existe o masculino mërlo que se utiliza cando se quere especificar que é un macho. (Variante mëlra ou mëlro).

MOINANTE -A subs. adx. Persoa que non quere traballar; preguiceiro.

MOINANTERÍA s.f. Falta de vontade ou interese para traballar ou facer calquera cousa; preguiza.

MONICO s.m. Recipiente de costras ou vimbios de forma circular ou cuadrangular con dúas asas, unha a cada lado, máis alto ca ancho que se utiliza en diversos labores agrícolas e mariñeiros; moñico, muñico. Recipiente de plástico ou goma de forma circular con dúas asas ós lados máis ancho na boca ca no cu utilizado en diversos oficios coma a construción e en labores agrícolas e mariñeiros; moñico, muñico; *capacho.

Nota: Tradicionalmente eran de costras (tamén os había de vimbio e de esparto), pero na actualidade xa case só se utilizan os de plástico.

MOÑICO s.m. Monico, muñico.

MORMO s.m. Mocos

- Como di o conto ese que vai un e bota os dedos ós narices e tira todos os mormos e outro dille: - Porco como te sonas ós dedos. - Máis porco es ti que os levas no bolsillo...

Tira-los mormos: asoarse

MORMEIRA s.f. Catarro, catarreira

MORRINGAR v. Cerrárselle os ollos a alguén co sono, con movementos involutarios de cabeza; estar a caír co sono; monear.

MORRIÑA s.f. Cotra, sucidade.

MORRIÑENTO adx. Sucio, cheo de morriña, cotra.

MORRIÑOSO, -A adx. e subs. En sentido despectivo chámaselle a un rapaz que se quere facer ver ou darse a máis do que é, mocoso.

MORTISO s.m. Cadáver en descomposición que cheira mal. Cheiro a carne en descomposición. Mal cheiro, fedor. (Boiro)

-Sácate daí que fedes a mortiso!
-Había alí un mortiso na beira da estrada!

Ver o português mortiço.

MOUMIÑO 1) subs. Dedo máis pequeno da man ou do pé. 2) adx. Que é calado, introvertido. Que non ten carácter.

- Parecía unha moumiña, pero... carallo pa ela!!

MOUREAR v. Traballar moito.

-Este home non para, está todo o día a mourear.

Ver bourear no Dicionario da RAG
Ver mourejar no portugués

MOURILLÓN s.m. Praga de pulgón.

NICADA s.f. Rotura no bordo dun recipiente. Marca que queda nunha superficie por un golpe. (Vilariño, Poio)

NICAR v. (Posibl. de fanicar) Romper ou estalar o bordo dun recipiente. Facer ou deixar marcas nunha superficie. (Vilariño, Poio) 

NÈCIGA s.f. Especie de pinzas formadas por un gallo ou unha vara flexible dobrada á metade para sacar as castañas dos ourizos e apañalas sen picarse; escolledeira. (Vilasantán, Baralla)

NIQUIÑAS subs. Home delicado, pequeno e cativo. Home de pouco carácter, xanciño.

NÚMBARO s.m. Número

OLLAR v.t. Coidar do gando mentres pace fóra. Ir co gando para o monte, para as veigas.

Ollar por: ter conta, vixiar, interesarse, estar ou quedar ao cargo de.

- Óllame polas bolsas mentres vou alí nun salto ó banco.

PADRICAR v. Predicar

PALABRADA s.f. Abundancia de palabras pouco comúns, normalmente de rexistro elevado, ditas unhas detrás das outras.

- Veume con esa palabrada toda pra facerse o interesante!
- Cheghou alí e soltou aquela palabrada toda que non lle entendín nin a metá! 

PAMENTO s.m. (posibl. de espavento) Demostración esaxerada dos sentimentos. Finxir un sentimento de forma esaxerada.

-Deixa de face-lo pamento que por máis que fagha-lo parvo non che vou facer máis caso.
-Muito che ghusta face-lo pamento.

PANDÖRCA adx. e subs. Muller pouco espelida e desenvolta.

PANTËRLO s.m. Trampa para cazar paxaros formada por unha estrutura en forma piramidal feita de paus delgados, canas ou vimbios aberta pola parte inferior, onde leva un dispositivo que ó pousarse nel o paxaro fai caír a estrutura en forma de pirámide onde queda atrapado.

PANTIMINEIRO, -A adx. Persoa pouco confiable dada a facer o conto.

PANTUFA s.f. Calzado cómodo, cerrado e plano, de tecido mol e cálido para andar pola casa. (Diferente de chinela, que é aberta no calcañal).

Do francés pantoufle, en galego normativo pantufla, en portugués pantufa.

PANXÖLIÑO, -A adx. Persoa de pouco carácter, inxenuo, pouco espelido.

PAÑAR v.t. e i. Apañar.

PAPOMARËLO s.m. (Erithacus rubecula) Paxaro da familia dos muscicápidos de cor olivácea na parte superior, o peito, a gorxa e a cara de cor rubia e agrisallado por baixo; tamén se coñece como paporrubio e pisco.

PARECENZA s.f. Semellanza.

PARIDURA s.f. Parto dun animal.

PARRÖCHA s.f. Vulva.

PARRUMEIRA s.f. Parte inferior da chaminea, de forma piramidal, colocada enriba do lar para recoller o fume, os gases e o cheiro que emanan da combustión e de cociñar. (Arcade, Soutomaior; Xinzo de Limia)

PARTE s.f. Cantidade ou cada un dos elementos que constitúen un todo, considerados  por separado.

De por parte loc. prep. Ademais. Á parte.

- Tiña o seu traballo e de por parte axudáballe ó pai na cooperativa.
- Aquel cacho de contra abaixo era de por parte, non era da coutada grande, compráraa túa abuela de por parte. 

PARVUO -A adx. Que ten ou demostra pouca intelixencia, parvo.

(Do latín parvŭlum)

PASADOURO s.m. Lugar por onde se atravesa un río ou regueiro.

PASAR v.tr. Sacarlle o xabón á louza despois de lavala pasándoa pola auga, enxaugar.

-Eu lavo a louza e ti pásala.
-Mandeille lava-la louza e deixouna sen pasar.

PATACHÁN adx. Home tranquilo e de bo carácter; pachán. Home lento e pouco dilixente; pachorrento.

PASMAR [parmar] v.pr. Quedar sen sensibilidade nun membro por falta de circulación sanguínea.

- Parmóuseme unha perna e non podía andar.
- De noite ás veces pármaseme este brazo na cama e non durmo ben.

PAU DE VIRAR TRIPAS Persoa moi fraca.

PAULAZO s.m. Golpe dado cun pau.

Ver cintolazo e cintolada, tamén o português paulada.

PÈ s.m. Tipo de medida.

Pè da poza: auga que perde a poza.
Pè d'aghua: chuvasco forte e repentino que deixa gran cantidade de auga; bataghada, chaparrada.
Pè de nëve: precipitación de neve forte (Xinzo de Limia)
Viño do pè: viño que se saca ó apertar o bagazo no lagar.

PEDRAL s.m. Caste de uva tinta.

PEGO adx. De cor branca e negra coma a pega (Pica pica). Millo pego, petapau pego...

PELAR v.i. Queimar.
-Espera a que enfríe un pouco o leite que pela.
-Non se pode coller a bandexa coas mans que pela.
-Vai un frío que pela.

PELOURO s.m. Bóla de vidro máis grande cás habituais que se utilizan no xogo das bólas.

PEDROLO s.m. 1) Pedra grande. Adx. 2) Rapariga forte e bruta con xeitos considerados socialmente de rapaz.

PERICO s.m. (Carneiro novo). Rapaz ou rapariga inquedo, que non para un momento. Rapariga con maneiras e comportamentos considerados socialmente como propios dos rapaces; macholo, machola, machirolo.

- É coma un perico, non para quieta en todo o día.
- Ese perico sobe á esa maceira coma calquera rapaz!

PERRËRA s.f. Guecho de pelo que cai sobre a testa.

PERÚ s.m. Ave galinácea de grande porte orixinaria de América (Meleagris gallopavo), introducida en Europa no século XVI. (Arcade, Soutomaior)

PERÚA s.f. Femia do perú. (Arcade, Soutomaior)

PESTOURO s.m. Lugar secreto onde se deixa a chave do muíño, da casa... (Tui)

- Sempre deixaba a chave no pestouro.
- Isto non o ten por que saber ninguén máis, queda no pestouro entre ti e máis eu.

Ver postouro e postoiro em portugués.

PETAPAU s.m. Ave da familia dos pícidos (Picus viridis), (Dendrocopos ...), que peta nas árbores para alimentarse de insectos e vermes ou para escavar o niño. 
A especie Picus viridis é o petapau verdeal e a Dendrocopos é o petapau pego, pola súa cor branca e negra. Noutros lugares chámanlle peto real.

PETAR v.i. Golpear unha ave co peteiro. Atacar unha ave co peteiro; pinicar.

-Ese galo hai que matalo, xa é a segunda vez que me peta.
- Peteoulle o galo nunha perna e arrebentoulle unha variz.
 
(Petar convive con peteirar con valores parcialmente diferentes, peteirar ten un valor iterativo ou frecuentativo que non ten petar, petar ten un valor perfectivo puntual. As aves cando comen peteiran, cando dan un ou máis dun golpe seco para agredir, petan.)

PETELLO s.f. Barriga redondeada, avultada e arrecachada.

PETÖTE s.m. Vulto duro que sae na cabeza despois de levar un golpe; pöte.

- Caíu contra a esquina da mesa e saliulle un petöte que dá medo!!

PETRENA (úsase na expresión) estar coma unha petrena: moi sucio, cheo de cotra. 
Ver apetrenar.

PEXEGHAZO s.m. Couce, golpe forte.

PÍBODA s.f. 1) Semente dalgúns froitos. As píbodas dos colondros (Xinzo de Limia)
2) Enfermidade das galiñas provocada por un vulto ou tumor na lingua que lles impide comer e respirar ben. Cáusalles o mesmo efecto que cando atragoan. (Arcade)

- Levas todo o día espirrando... nin que tuvéra-la píboda!

PICHE s.m. Alcatrán, asfalto.

Ver empichar.

PICÓN s.m. Millo picado en anacos pequenos sen chegar a ser fariña que se lle dá ós pitos e polos.

PIGHOURO 

- É coma un pighouro!

PILINGRÁN adx. (de peregrino) Que anda mal vestido e sucio. Que leva unha vida desordenada sen regras, sen rexo.

PILLA s.f. Morea de esterco e restos vexetais que se fai en entenas ou capas con sal para conservar e aumenta-lo esterco ata que se utiliza na labranza.

-Hai que libra-las cortes e facer unha pilla no eido.
-Este ano o esterco da pilla non rendeu nada, estaba todo relado.

 Estar salgado coma a pilla, estar coma a pilla: dise da comida cando está moi salgada.

PINAR v. Foder.

PINADA s.f. Acto sexual.

PINANTE s.m. Home promiscuo.

PINGÓN adx. Persoa que está todo o día a pedir, a laiarse, a reclama-la atención dos outros.

PINICAR v. Peteirar.

- Hai que mata-lo ghalo que lle anda a pinicar ós rapaces.
- Pinicoume unha ghaliña e fíxome sangre.

Ver depinicar e depenicar.

PINXIR v. Pagar ben, dar cartos??

- Atendérono porque pinxía ben, non era pai nin nada, pero pinxía ben.

Vide impingir en portugués

PIRA interxección Voz para chamar polas galiñas, tamén piro se son pitos ou polos.

- Piiiraa, piiiraa, vinde comer, piiiraas.

PIRINGALLA s.f. Pene.

PIRINGÖLA s.f. (xocoso, eufemístico) pirola, pene.

PIRRËLA subs. Cousa de mala calidade; purrëla.

PIRROTO s.m. 1) Mamífero omnívoro da familia dos mustélidos (Meles meles); teixugo, porco teixo, melandro, tourón (Portomouro). 
2) Animal morto que cheira mal, mortizo (Brión).

PIRÚ s.m. Ave galinácea de grande porte orixinaria de América (Meleagris gallopavo), introducida en Europa no século XVI. (Torroso, Mos)

PIRÚA s.f. Femia do pirú. (Torroso, Mos)

PISA s.f. (vulgar) Órgano sexual masculino.

Nota: Esta palabra xa aparece recollida nos cancioneiros medievais galego-portugueses de escarnio e maldizer como pissa. En galego normativo é pixa, en portugués piça.

PISALLEIRA s.f. Órgano sexual masculino, sobre todo aplicado a animais.

-Estaba alí o burro no medio do camiño coa pisalleira toda fóra.

PISCARELLA s.f. Vulva.

PISCO 1) s.m. Calquera paxaro pequeno. 2) Paxaro da familias dos túdidos (Erithacus rubecula) co dorso de cor olivácea, o peito e a cara rubios e o ventre agrisado; paporrubio, papomarelo. 3) adx. (Dito dos ollos) Entreaberto.

-Este ano os piscos non deixaron unha bago tan siquera!
-Mira, xa teñen os ollos piscos, apágalle a luz que dentro de nada adormecen. 

PITO SALTÓN s.m. Insecto herbíboro da orde dos ortópteros dotados de longas patas traseiras coas que dá grandes saltos. Saltón. (Arcade, Soutomaior)

PLAINADA s.f. Planicie, extensión grande de terreo chan. 

-Aquela plainada toda de terra é deles.

PLAN, A loc. adv. Moi cheo, cheo ata os topes.
- Sempre traía o carro de herba a plan.
- Traio unha bolsa de mazáns a plan.

PLANTILLAR v.i. Andar rápido, correr.

- No choio xa sabían o problema que tiña e se lle miraban sangre nas pernas xa tiñan que plantillar con pó médico.

PLÁSTICO, -A adx. De plático. Unha caixa plástica, unha bolsa plástica, un saco plástico, un caixón plástico.

POCHA s.f. Becerra (Vilariño, Poio)

- Hoxe parece que te lambeu unha pocha!

PODADOURO adx. Que é propicio para podar.

- Este non é un mes podadouro.

PÓNEI s.m. Cabalo de raza pequena, cabalo anano.

PORCALLÁN -ANAadx. e subs. Que anda sucio. Que ensucia máis do necesario. Que fai ou di porcalladas. Que fai as cousas de mala maneira, sen xeito, sen coidado; choceiro.

PORCALLEIRAS subs. (con valor atenuante con respecto a porco) Que anda sucio. Que fai ou di porcalladas. Que fai as cousas de mala maneira, sen xeito, sen coidado; choceiro.

PORCALLEIRO -A adx. e subs. (con valor atenuante con respecto a porco) Que anda sucio. Que fai ou di porcalladas. Que fai as cousas de mala maneira, sen xeito, sen coidado; choceiro.

- Que porcalleiro é, vestino limpo hai un pouco e xa anda cheo de merda.
- Que porcalleiriño é, ponse perdido ó comer!

PORCALLÓN -ONA adx. Que anda sucio. Que ensucia máis do necesario. Que fai ou di porcalladas. Que fai as cousas de mala maneira, sen xeito, sen coidado; choceiro.

PORRETA s.f. Vara longa que botan as cebolas (ceboliño) de onde sae a flor. (Arcade, Soutomaior)

Ver ceboliño

Nota: Noutros lugares chámanlle porreta á folla da cebola, do allo ou do allo porro.

PORROTADA s.f. Gran cantidade de cousas.

PÖTE s.m. Vulto na cabeza que sae despois de levar un golpe; petöte.

- Dei coa cabeza contra a porta e mira que pöte me saíu!!

POUFEIRO, -A adx. Persoa preguiceira que está todo o día estumballada, que lle custa moverse lixeira e con decisión pola preguiza; pachorrento. Persoa gorda á que lle custa moverse con axilidade. 

En Moraña boufeiro.

POULO s.m. Terreo sen cultivar con herba. Utilízase nas expresións "deixar de poulo", "estar de poulo" para referirse a un terreo que non se traballa ou que se deixou sen traballar un ano para que descanse a terra.

-Andaba atrás da ghata e topouna deitada ó sol naquel poulo que había por riba da nosa casa.
-Este ano non botaron nada, teñen todo de poulo.

POXAR v.t. Da-lo leite as femias dos mamíferos, solta-lo leite. (Ver apoxar, sopexar).

- Por muito que agarres a nai se non lle quere poxa-lo leite non hai maneira.
- Non son capaz de mouxe-la vaca, ten o ubre cheo e non bota un gurricho sequera, a ver se mamando a toura poxa o leite.

PREÑA adx. Femia dun mamífero en estado de xestación.

(Nota: considérase eufemística respecto de preñada, polo menos considérase máis suave, menos forte. Normalmete resérvase preña para unha muller e preñada para un animal.)

PRETO -A adx. Apertado. Úsase na expresión en calzas pretas 'en roupa interior'. En sentido figurado tamén pode referirse a unha situación comprometida.

-Non entres que estou en calzas pretas.
-Viñeron sen avisar e collérono en calzas pretas.

Nota: Parece un participio irregular de apertar ou apretar. Outras palabras relacionadas con apertar son aperricar 'apertar moito', 'ser moi xusto'; aperricado 'moi apertado'.

PUXEIRO s.m. Po, lanuxe que se forma co po; cotón. (O Morrazo).
Vide espujeirar, espuxeirar, puxa, puja, puvixa.