DA CERNA

Retallos do Tártaro

2011-12-25T04:50:00.002+01:00

Ás veces óese o comentario de que a cultura antiga e tradicional galega se está a perder, e pensas nos labores tradicionais e nos tempos de antes, e que é inevitable porque as cousas cambian e a vida de agora non é a mesma cá de antes. Pero realmente non se pensa en todo o que mudan as cousas, como se vai perdendo, sobre todo, o imaxinario popular, as crenzas, as certezas que tiñan sobre o seu mundo os nosos avós e como só nos quedan retallos dunha cultura inmaterial. Non es consciente ata que o ves cos teus propios ollos, xa di o refrán, aínda que pareza un pouco forzado: ninguén escarmente en cabeza allea. A min pasoume moitas veces porque me intereso por estas cousas que lle chaman "dos vellos". Cando lía cousas sobre as mouras e lle preguntaba ós meus pais ou a algún veciño dos máis vellos do lugar, sempre había alguén que dicía: "Ai si, tíñalle oído a miña avoa falar diso...", "Boh, iso son contos de vellos... que contaban antes...", "Iso son parvadas dos vellos de antes....", etc., pero sempre hai alguén que oíra algo, eses retallos que van quedando inconexos e sen explicación.
Esta vez pasoume co Apalpador ou Pandigueiro, case ninguén sabe que é iso, óese falar dese tal Apalpador e do que representa e a xente vai facendo memoria, cando dis que é un carboeiro que na noite do día 31 de decembro trae castañas para os rapaces, que é unha tradición da montaña luguesa e ourensá, de repente aparece alguén que di: "Ai iso do carboeiro tiña oído eu algo cando era pequeno... era un méndigo que lle traía carbón ós rapaces...". Parece que se albisca aí algún outro retallo perdido da nosa cultura, hai alguén a quen lle soa algo dun carboeiro que trae algo polo Nadal... Vaia, pois xa é algo, se cadra hai máis do que parecía.
E a propósito do Apalpador eu tamén quixen saber máis da tradición e das orixes do carboeiro e tentei buscar as raíces da personaxe mítica, e polo que puiden ver é un xigante que sen dúbida está emparentado con outros carboeiros coma o Olentzero vasco. Pero realmente o que máis me sorprendeu é que, duns xigantes a outros, topeime con Tartalo, outro xigante da tradición vasca. Este tal Tartalo é un olláparo ou ciclope, como xa dixen da tradición vasca, pero que seica está relacionado cos ciclopes da tradición helénica. Este xigante dun ollo só, na tradición vasca é un monstro perverso que guinda rochas duns montes a outros, come nenos e ás veces tamén persoas grandes. O pobo vasco continúa a contar historias desta personaxe terrorífica, coma a dos dous irmáns que se viron sorprendidos por Tartalo nunha gruta á que se foran abrigar durante unha tormenta. E sorprendinme ó toparme co tal Tartalo porque eu tamén oín de sempre falar dun tal Tártaro. Dende que teño memoria sempre oín falar dun tal Tártaro que non se sabe que é, se preguntas ninguén che sabe dicir exactamente que tipo de ser é ese tal Tártaro. Sempre hai alguén que se aventura a dicir que se será o home do saco, o paxaro da morte ou algún deses "seres" que saen de noite cos que se asusta os rapaces. O único que se ten claro é que sae de noite, pódese oír con toda a naturalidade do mundo: "Andas sempre de noite coma o Tártaro...", "Ti non aprendes, saes sempre á noite coma o Tártaro...", así é como nos berregaban ós que tiñamos o costume ou o vicio de saír á noitiña ou á boca da noite para facer o que non fixeramos durante o día.
Se cadra, e moi posiblemente eu quero ver máis do que hai, pero cando me encontrei con Tartalo (coas variantes Torto e Tártaro) vin o ceo aberto para esclarecer un dos enigmas que me leva dando voltas na cabeza dende hai ben tempo. Eu quero pensar que é outro deses retallos da nosa cultura que esmorece, que quedou aí na memoria da nosa xente, perdido sen a súa historia, sen a súa identidade, pero iso si, que anda de noite é seguro e que non é bo tamén.

"ACHAR DE MENOS"

2011-07-08T22:54:00.002+02:00

As linguas teñen moitas expresións e frases feitas con significados que non podemos deducir pola suma do significado de cada un dos seu compoñentes, estas frases feitas incorpóranse á lingua como un todo indivisible ó que se asocia un sentido. Isto permite que moitas frases feitas, dende un punto de vista histórico, se formen sen un sentido lóxico se partimos dos seus constituíntes, xa que funcionan como un todo que non se pode separar. Na frase do castelán "echar de menos" non podemos adiviñar o significado partindo dos seus compoñentes inmediatos e mesmo partindo do polisémico "echar" parece difícil reconciliar este verbo co significado global da expresión. É por isto que moitos etimoloxistas e entendidos no tema din que esta frase feita do castelán é un calco de "achar de menos" ou "achar en falta" do galego-portugués medieval, que parece que ten máis sentido, sobre todo, se temos en conta expresións do galego moderno como "(a)topar en falta", "(a)topar de falta", "topar a faltar" que teñen unha formación idéntica a "achar de menos".
O máis curioso de todo é que esta frase feita volveu ó galego a través do castelán, e para adaptala ó galego moderno volveuse refacer, por iso se pode oír en galego "botar de menos", unha expresión que tampouco ten sentido se partimos dos seus constituíntes, simplemente é unha expresión fixa que ten asociado un sentido determinado. Por desgraza, esta expresión que non deixa de ser allea ó idioma, cunha formación "rara" (é un calco da castelá) está a desprazar outras formas galegas creadas polo propio idioma coma as que mencionei antes.
Á parte das formas que mencionei arriba baseadas no verbo "topar" ou "atopar" hai outras que utilizan o verbo poñer. Aínda que tamén parece un pouco "rara" e non é fácil deducir o seu significado partindo dos constituíntes, a frase feita "poñer en falta" significa o mesmo ca "topar en falta", decatarse da falta de..., esta forma é propia do occidente da Coruña, da zona de Camariñas.
En galego podemos diferenciar dúas formas con significados e contextos distintos. Por unha parte topar en falta, topar de falta, topar a faltar... utilízanse co significado de 'decatarse de que falta algo', e por outra parte para expresar a tristura, dor ou pena pola falta de alguén adóitase utilizar o verbo sentir: sentir a falta de alguén ou simplimente sentir, como por exemplo: Cando lle marchou o fillo da casa sentiucho ben!

HERBAS DE SAN XOÁN

2011-06-27T22:29:00.008+02:00

Na véspera de san Xoán, antes de que se meta o sol, hai que apaña-las herbas, que varían dependendo da zona. Na actualidade recóllense as herbas que máis arrecenden, o principal obxectivo é que a auga cheire ben cando se lave a cara no outro día á mañá, mesmo así, inda hai xente que as apaña todas seguindo o ritual antigo. Esta plantas non teñen porque ter un arrecendo demasiado forte, apañábanse porque son medicinais e usábanse despois secas en remedios.
O ritual di que a auga onde se boten as herbas de san Xoán ten que ser de sete fontes diferentes.

Follas de cana de sete canavais diferentes.
Follas e flores de limoeiro e de laranxeiro.
Follas de figueira branca.
Follas de viña branca.
Pétalos de rosa.
Silva macho, rosa brava (Rosa canina)
Follas e flores de croque ou estralotes (Digitalis purpurea).
Follas e flores de croque branco ou croquillo (Verbascum).
Funcho, fiúncho, fiollo (Foeniculum vulgare)
Tromentelo ou tromentelo do monte (Thymus)
Macela (Matricaria recutita).
Herba da Nosa Señora, herba madroa (Tanacetum parthenium)
Menta
Hortelán 'hortelá' (Mentha sativa)
Mentrastos ou mentrastes (Mentha rotundifolia)
Poexos (Mentha pulegium)
Néboda (Satureja nepeta)
Ruda
Fenta en crus 'dentabrún' (Osmunda regalis)
Carrascos mansos (Daboecia cantabrica)
Carrascos bravos 'uz' (Erica australis..., Calluna vulgaris)
Ouroghes ou euroghes 'ourego' (Origanum vulgare)
Herba luísa (Aloysia triphylla)
Orxabán ou verxebán (Verbena officinalis)
Orxabán bravo (Echium plantagineum)
Romeu (Rosmarinus officinalis)
Sarxa (Salvia officinalis)
Lengua de ouvella 'lingua de ovella' (Plantago lanceolata)
Té bravo ou herba do té (Chenopodium ambrosioides).
Boca de sapo
Uña de gato

No outro día á mañá lávase a cara coa auga que estivo toda a noite ó orballo, despois póñense a seca-las herbas e gárdanse para remedios. Pódense utilizar fervidas en auga para lavar feridas ou picaduras de bechos, para afumarse etc.
Para remedios tamén se utiliza a borralla da fogueira de san Xoán. No outro día á mañá recóllese a borralla, penéirase e gárdase nun bote para utilizar ó longo do ano. As persoas que a usan din que é boa para a tose dos animais. Pódeselle dar coa comida ou facer remedios con outros ingredientes.

CHOPOS

2011-06-17T22:23:00.006+02:00

Coa palabra chopo en galego coñécense varias especies de árbores do xénero Populus: o Populus nigra, o Populus alba, etc. que tamén teñen os nomes populares de lamigueiro e álamo. Pero neste artigo quero falar doutras plantas que reciben o nome de chopo. Unha delas é a Digitalis purpurea, esta planta ten moitísimos nomes dependendo das zonas: croque, estralote, estraloque, abeluria, seoane, savane, dedaleira, etc. O Padre Sarmiento xa recolle no século XVIII o nome de chopo negro.

Digitalis purpurea

Pero hai outras plantas da familia das Scrophulariaceae cun tipo de folla semellante ó croque negro (Digitalis purpurea) que reciben o mesmo nome, hai que ter en conta que esta situación varía dunhas zonas a outras e dunhas variedades do galego a outras. Na zona de Torroso (Mos) hai tres especies da familia das Scrophulariaceae relancionadas: os croques ou estralotes (Digitalis purpurea), o croque branco ou croquillo (Verbascum thapsus) e (Verbascum nigrum), e o chopo (Scrophularia auriculata).

Verbascum thapsus

Verbascum nigrum

Estas dúas especies reciben o mesmo nome en moitas partes de Galicia, ó Digitalis purpurea chámanlle croque, estralote, estraloque, chopo, etc. e a especie Verbascum recibe o mesmo nome acompañado do adxectivo branco: croque branco, chopo branco, etc. Esta situación xa a recolle o Padre Sarmiento no século XVIII. En Torroso os nomes para estas dúas especies son croque ou estralote e croque branco ou corquillo, e coa palabra chopo denomínase outra planta da mesma familia a Scrophularia auriculata.

Scrophularia auriculata

Os nomes cos que se denomina esta planta nas fontes galegas é confuso, no Dicionario de dicionarios aparecen recollidos os nomes de albitorno, albichorno, herba concheira, herba do trollo, herba trolla, herba de san Pedro, zubón, zumbón, etc. Polo regular estes nomes asígnanselle a outras especies de Scrophularia indistintamente como a Scrophularia nodosa e a Scrophularia aquatica. Nestes e noutros dicionarios estes mesmos nomes utilízanse para designar outras especies como a Saponaria officinalis que non ten nada que ver coa anterior. Como dixen en Torroso chámanlle chopo, posiblemente por confusión cos outros chopos (Digitalis purpurea), e utilízanse na medicina tradicional para curar queimaduras, ben poñendo as follas enteiras sobre a queimadura, ben facendo emplastos coas follas machucadas.


ANIMAIS TABÚ

2011-06-14T23:02:00.064+02:00

En tódalas culturas hai tabús de orixe antiquísima motivados por diferentes causas, pero en xeral son de carácter psicolóxico. Wundt pensa que o tabú obedece ó medo a un poder demoníaco supostamente escondido no tabú e que o contaxio se evita mediante cerimonias expiatorias. Aínda que a palabra tabú se aplica a direntes ámbitos do sagrado e do prohibido, a min interésame a vertente relacionada coa anterior afirmación de Wundt, a asociación de certos animais cun carácter demoníaco ou maldito.

En moitas culturas os animiais prexuciais para a comunidade e polo tanto temidos convértense en tabú e non só o animal, tamén o nome porque se pensaba que pronunciando o nome se invocaba o animal. Un dos casos máis citados é o do nome do oso nas linguas eslavas e xermanas, onde se substituíu o nome orixinal indoeuropeo *rks- por un eufemismo, nas linguas xermanas cambiáronlle o nome por un eufemismo que facía referencia á cor do pelo do oso bher ou berun 'bruno', os eslavos chamáronlle medvědi 'o comedor de mel'. Hai outros pobos do norte de Europa, de Siberia e de América do Norte que denominan o animal con circunloquios como "o vello da fraga", "o que dorme no inverno", "o vello tío", "o avó", "o que o oe todo", etc. En galego tamén temos cambios de denominación motivados polo tabú, como por exemplo o nome da donicela que comezou sendo un eufemismos derivado do latín DOMINICELA 'doncela, señorita', as outras variantes do nome veñen da mesma raíz latina pero con outro sufixo: doniña, denociña, donosiña, dona das paredes, (do)niña de paredes. Tamén hai outros nomes que derivan doutras raíces como garridiña, bonitiña, cazoleira... Outro animal que se converteu en tabú e se lle modificou o nome é a raposa, tanto en galego coma noutras linguas románicas os nomes modernos deste animal derivan dun eufemismo. En galego golpe deriva do vulpes latino, pero raposo e raposa vén dun eufemismo para evitar pronunciar o nome real, parece que fai alusión ó rabo grande e a maioría dos nomes populares que ten son eufemísticos: Pedro, Xan, Perico, rabiscollo, bravío, Domingos, o amigo das galiñas, o señorito, o mil mañas...

En Galicia hai varios animais asociados a tabús, como xa dixen a raposa e a denociña, tamén o lobo onde abunda, as cobras, a sarmaganta ou píntega (Salamandra salamandra), os sapos, as pegas, os corvos, o moucho, a curuxa, o raro (no D. de d. aparece ralo) ou avelaiona (Stix aluco), a noitebra ou cabra (Caprimulgus europaeus), etc. Moitos destes animais están asociados a diferentes supersiticións: a cabra e o raro asócianse co anuncio da morte, as pegas considérase que anuncian desgrazas, etc. Moitas destas asociacións son individuais, pero outras convertéronse en tabús de todo un pobo.

Un bo exemplo é a sarmaghanta ou saramaghanta, con estes nomes coñecese o anfibio Salamandra salamandra no sur da provincia de Pontevedra, noutras zonas de Galicia dáselle o nome de sapagueira, sacaveira, píntega, pinchorra, pesoia, sabandixa, sabanduxa, salamántiga, zaramela, etc. A tradición popular outórgalle uns poderes case sobrenaturais, converténdoa nun dos maiores tabús ou animal maldito do noso imaxinario. A sarmaganta ten o poder de maldar unha persoa, fundamentalmente a través da aireada ou airexada. Normalmente, o resultado da aireada son ronchas na pel, inchazo, sobre todo, nas extremidades, que pode derivar en enfermidades máis graves ata tolle-la persoa afectada. Unha vez que infecta a persoa con este aire establécese un vínculo entre o animal e a persoa. O animal ten unha especie de poder para mina-la saúde do afectado, sobre todo, se a sarmaganta quedou ferida no encontro, o sufrimento desta revértese na persoa e isto pode chegar a tollela. Os métodos que a persoa ten para defenderse son varios, ó que Wundt lle chama cerimonia expiatoria: para cortar de raíz o mal hai que mata-la sarmaganta, pero non se mata de calquera maneira, porque como dixemos ten atributos sobrenaturais, coma o de revivir. Para matala hai que espichala cun pau e póla a secar ó sol para queimala despois. Este é o método máis efectivo, a fonte do mal ten que arder. Hai outros métodos, como cortala á metade, pero hai que ter moito coidado porque outórgaselle o poder de rexenerarse, pódese volver unir, para evitar isto hai que enterrar cada un dos anacos en dous lugares ben afastados, aínda que isto non asegura que non sobreviva.

Hai que ter en conta que non sempre se ve a sarmaganta ou vese pero non somos capaces de cazala, polo tanto só sabemos que estamos afectados cando aparecen os síntomas. Se acontece isto hai outros remedios para acabar co mal: a tradición di que hai que corta-la aireada, unha persoa que saiba os rezos e as palabras que hai que dicir corta o mal cunha cruz de Caravaca e auga bendita, como mínimo, en tres días diferentes e hai que afumarse coas herbas de san Xoán. Nunha tella do país botámo-las herbas secas que se gardaron da noite de san Xoán con sal gordo para que faga fume e hai que pasar por riba facendo unha cruz, durante os días que dure o ritual que poden ser tres, sete, nove... A outra parte do ritual consiste en que temos que matar unha sarmaganta, aínda que sexa diferente á que nos causou o mal e queimala. A tradición popular permite que sexa calquera bicho pezoñento e mesmo que xa estea morto.

Hai outros animais que se consideran malditos na tradición galega, como por exemplo a cobra, o sapo, a denociña ou donicela, etc. A cobra e o sapo teñen características parecidas á sarmaganta, poden bota-la aireada. O aire de cobra e o aire de sapo teñen efectos semellantes na saúde. Á parte, o sapo pode expeler ou «mexar» un liquido velenoso que causa inchazo alí onde cae. Sobre as cobras hai moitísimas lendas e contos populares. Unha das crenzas máis estendídas é que chuchan o leite das vacas. A tradición popular di que cando unha vaca non dá leita é porque llo está a chuchar unha cobra, posiblemente ten o niño preto, polo que hai que buscala e matala, tamén espreitar ata que apareza.

A denociña, doniña, niña de paredes, donicela, etc. é outro dos animais malditos da cultura tradicional galega. Normalmente, vive preto das casas e aliméntase nos galiñeiros e currais dos animais domésticos. A cultura popular acúsaa de chucharlle o sangue a animais coma as galiñas, os pitos e os coellos ata matalos, e de rouba-los ovos, todo isto causa danos e perdas na economía doméstica, polo que se converteu nun dos animais máis odiados. Como dixemos é ladroa, oportunista e tamén rápida, ou mellor dito rapidísima, silandeira, astuta... pero estas non son as características que a levaron a converterse nun dos animais malditos e máis temidos do imaxinario popular, senón a capacidade para matar unha persoa cunha soa trabada. A tradición di que a atrae a cor encarnada, que se bota a todo que sexa vermello, coma o sangue, e se traba pode matar unha persoa se esta non a caza e a mata antes de que a donicela poida beber. A tradición pode variar duns lugares a outros e mesmo dunhas persoas a outras e hai quen diga que para se salvar non é preciso matala, senón beber antes ca ela. Se a persoa á que lle trabou bebe antes cá denociña, está salvada.

(ADVERTENCIA: este é un texto puramente antropolóxico que recolle tradicións e mitos populares, en ningún momento estou a facer apoloxía dos malos tratos ós animais e moito menos a especies en perigo de extinción como son algúns dos animais mencionados arriba, motivado, sobre todo, polo estigma que lle cargaron ó lombo)

HERBA DA TOUCA

2011-06-07T18:29:00.004+02:00

A herba da touca ou touca (Lamium purpureum, Lamium maculatum, etc.) é unha herba silvestre que se utiliza tradicionalmente para curar doenzas relacionadas co aparello dixestivo dos animais, sobre todo, empachos. As persoas que a usan, ante a mesma doenza dixestiva, diferencian entre animais e persoas: ós animais dáselle herba da touca e ás persoas dáselle boca de sapo ou sarxa (Salvia oficinalis).

BELDRO

2011-03-21T19:56:00.001+01:00

Beldro (Portulaca oleracea), tamén beldroega.

A palabra beldro á parte de referirse a esta planta, considerada unha herba mala que se pode converter nunha praga nos cultivos difícil de erradicar, tamén se utiliza como insulto para referirse a unha persoa desprezable.

OS CURRUMIÑOS

2011-03-04T00:21:00.001+01:00

Agora que estamos no tempo do Entroido lémbrome de como era cando era pequeno. Daquela en Torroso (Mos) o Entroido era moito máis caseiro, sempre nos disfrazabamos con roupa vella que había nas huchas e no fondo dos armarios dos nosos pais ou dos avós. Cando estabamos caracterizados erámo-los currumiños. Os currumiños disfrazábanse para ir polas casas pedindo unha pesetiña ou un oviño. Acórdome que iamos casa por casa entoando unha ladaíña repetitiva: -cuuurumiiiño, cuuuurumiiiiño unha pesetiña, un oviño. A maioría da xente dábanos algo e facíanos rabear un pouco, pero había unha veciña que nos facía bailar o currú currú, era unha canción que só tiña esa letra, currú currú, cun ritmo que case sempre nos marcaba ela, dicíanos que tiñamos que gaña-lo que nos dese, era moi divertido. Os disfraces máis típicos eran de vellos, os rapaces disfrazábanse de mulleres e as raparigas de homes, de fantasmas cunha saba vella pola cabeza, de traballadores cunha funda, etc. Ó final do día repartiámo-los cartos ou comprabamos lamberetadas para todos e cos ovos faciamos tortillas. A nai dalgún sempre se ofrecía para facernos tortillas de patacas, con ou sen cebola, ó gusto, e entre as lambonadas e as tortillas faciamos unha boa merendola.

O TEMPO

2011-02-14T01:00:00.002+01:00

En galego para falar do tempo, tanto o cronolóxico coma o atmosférico, hai unha serie de expresións propias e diferentes dos idiomas veciños.
Para falar do tempo cronolóxico empréganse tres verbos: HABER, FACER e IR, que moita xente confunde, supoño que por interferencia do castelán.
O verbo HABER utilízase para falar dun tempo sen un principio nin un final determinado, sen unha referencia temporal expresa. Cando dicimos hai unha semana, hai un mes, enténdese que dende o momento en que falamos para atrás hai unha semana ou un mes, pero non se marca con precisión o comezo exacto. O verbo FACER utilízase acompañado dun adverbio temporal, que pode estar omitido, para indica-lo momento exacto a partir do cal contamo-lo tempo que queremos expresar: hoxe fai dúas semanas que marchou que é diferente de hai dúas semanas que marchou, onde se expresa unha temporalidade aproximada. Con este mesmo significado e uso o verbo FACER emprégase para os aniversarios, en galego os anos fanse non se cumpren. O verbo cumprir ten significados moi próximos, pero no galego tradicional o verbo que se emprega para falar do momento exacto en que aconteceu algo, coma o día en que se naceu, utilízase o verbo facer: fixo 20 anos o 15 de abril, cando fai os anos o teu fillo?, o mes que vén fai un ano que morreu fulano de tal, etc. Polo tanto, a celebración do día en que nace unha persoa non é o *cumpreanos, senón o día dos anos, o día en que fai os anos ou o aniversario. O mesmo que o día en que morreu unha persoa tamén é o aniversario da morte ou o cabodano cando hai un ou máis anos que morreu.
Para o día en que se conmemora o santo do nome que leva a persoa dise estar de santo e tamén estar de días, outra expresión que vai caendo en desuso.
O verbo IR cando se utiliza para falar do tempo, acompañado da preposición para, tamén expresa unha temporalidade aproximada, indica que inda non se cumpriu o período de tempo que se expresa, pero que está próximo a cumprirse: vai para un mes que non o vexo, xa vai para dous anos que viven en Santiago e inda non me fago á idea.
Outras construcións para falar do tempo que se poden considerar alleas ó galego son aquelas que utilizan cada como adxectivo distributivo en frases como: cada quince días, cada oito días, etc. en galego tradicional a expresión máis utilizada é de quince en quince días, de oito en oito días, que se vai perdendo coma todo o propio en favor do alleo. Tamén a expresión cada día se pode considerar allea, hai autores que sosteñen que é un catalanismo no castelán e polo tanto un catalanismo a través do castelán no galego, en galego deberíase dicir tódolos días, a diario e outras como acotío, decote, etc.
Hai outros usos incorrectos de preposicións como son os da preposición en cando se confunde con dentro de. Non é o mesmo dentro de quince días ca en quince días. En na expesión en quince días é sinónimo de durante quince días, outra expresión equivalente a dentro de e moi utilizada na lingua coloquila tradicional é de .... en ...., por exemplo: de hoxe en quince días, de martes en quince días, de mañán en oito días, outra expresión tradicional que vai quedando relegada por ser diferente ás castelás. Esta confusión de en con dentro de parece que vén do inglés a través da linguaxe xornalística e televisiva.
Dun tempo a/para esta parte, outra expresión moi utilizada na lingua coloquial tradicional para expresar un feito que está a ocorrer dende hai un tempo indeterminado: non sei que terá pero dun tempo a esta parte mírolle mui mala cara!

A expresión do tempo atmosférico en galego tamén ten as súas peculiaridades. O verbo principal para expresa-lo estado do tempo é IR: vai frío, vai calor. E o verbo ESTAR: está bo día, está mal día, hoxe está de chuvia, o día está frío, etc.
O verbo ir, normalmente, utilízase coas formas infinitas (presente, preterito imperfecto, .......), non se adoita utilizar este verbo con formas finitas (pretérito perfecto): onte ía un frío que non había quen aguantara, este inverno ten ido un frío que xa non se miraba dende hai muitos anos.
Pódese oír o ano pasado foi un anos de neve como xa non se acordaba... neste caso non se refire ó fenómeno atmosférico en si, senón ó ano, como foi o ano.
Tamén se utiliza o verbo QUEDAR para falar do tempo en pasado: onte quedou unha noite de frío criminal, leva un tempo que quedan unhas mañáns de neve e frío...!
Na lingua oral máis castelanizada óense expresións como: facer bo, facer malo, hoxe fai bo, que mesmo aparecen en libros de texto como formas galegas xenuínas cando non son máis ca calcos do castelán completamente espurios.
E xa que falamos do tempo atmosférico, tamén podemos traer aquí unha das moitas aberracións lingüísticas que se poden oír a diario nas televisións tanto en galego coma en castelán, isto é, a pluralización dos meteoros ou fenómenos atmosféricos, sendo como son nomes incontables: as chuvias, os ventos, as néboas, as xeadas, as neves, etc., pero isto daría para un capítulo de seu.

A CARROUCHA DOS PITOS

2011-02-06T22:58:00.015+01:00

En varios lugares do sur de Pontevedra a palabra carroucha utilízase para designar dous tipos de escaravello: o Lucanus cervus e varios escaravellos do xénero Blaps (Blaps lusitanica, Blaps mucronata, Blaps gigas, etc.).

O Lucanus cervus é a vacaloura, escornabois, alicornio, etc.

(Á dereita: unha femia e un macho de Lucanus cervus; abaixo, dous machos loitando)

Os outros escaravellos ós que lle chaman carroucha ou máis concretamente carroucha dos pitos son do xénero Blaps (Blaps lusitanica). Chámanse carroucha dos pitos porque hai a crenza popular de que mantan os pitiños e chúchanlle o sangue. Esta crenza parece que non é verdadeira, xa que estes bechos aliméntanse de substancias orgánicas en descomposición, son saprófagos ou mesmo coprófagos (que comen merda, vaia).

Estes insectos teñen hábitos nocturnos. Durante o día están agochados en sitios frescos e húmidos. Unha das características que permite recoñecer estes insectos é que cando se senten ameazados segregan un líquido que produce un cheiro fedorento para protexerse dos predadores.

"COUSAS DO SUR"

2011-01-20T22:44:00.033+01:00

No sur de Pontevedra, e polo que se ve neste mapa tamén no Minho portugués, o sufixo -eiro ten os valores xerais do galego e a máis ten outro propio da zona, o de individualizador ou mellor dito de "uninumeralizador". Adquire este valor cando se aplica a substantivos continuos ou colectivos, isto é, aqueles que categorizan as entidades como materia, masa e substancia e os que designan un colectivo en singular, por exemplo granceiro de gran: gran refírese ó conxunto dos grans de millo, ó que noutras zonas lle chaman a gra, granceiro é un único gran. Hai varios exemplos en que -eiro funciona como uninumeralizador:

o gran - un granceiro
o arroz - un arroceiro
a area - unha areeira
o millo - un milleiro
o pelo - un peleiro
a herba - unha herbeira
o toxo - un toxeiro
a palla - unha palleira
o fento - un fenteiro
o pendón - un pendoeiro
a verdura - unha verdureira
silva - silveira
xesta - xesteira
vide - videira
verza - verceira
pinga - pingueira

Nesta zona o sufixo -eiro emprégase para converter substantivos continuos ou incontables en contables ou discontinuos, na maior parte dos casos, aínda que non sempre é así. En xeral, a partir dun substantivo singular continuo ou incontable que denomina unha materia ou un colectivo, créase, engandindo o sufixo -eiro, un substantivo contable, que designa un único individuo do colectivo ou unha parte ou partícula da materia. Coa teoría parece un pouco abstracto e difícil de enteder, pero cos exemplos vese moi claro. A partir dun substantivo en singular como toxo, arroz, area, pelo, herba, etc., que se empregan para denominar a materia ó engadirlle o sufixo -eiro a nova palabra designa unha única partícula ou parte desta materia. A palabra toxo designa a materia, co conxunto dos toxeiros, e mesmo pode ser sinónimo de estrume, e toxeiro é cada planta individual de toxo, isto mesmo acontece con millo, pelo, herba, fento, palla, etc.
- Trúo un carro de toxo para estra-las cortes.
- Tes un toxeiro peghado no gharsé.
- Hai que segha-la herba antes de que veña a chover.
- Andaba todo o día cunha herbeira na boca, e dábame un noxo...
- Foron ó fento para chamusca-lo porco.
- Este ano non temos nin un fenteiro pra chamusca-lo porco...

Que se utilice este recurso para converter nomes incontables en contables non quere dicir que non haxa outros, por exemplo, este convive con outros como o de pórlle ó nome incontable un artigo ou un numeral: un toxo, dúas herbas, etc., aínda que non é o habitual, xa que podería levar a confusións con tipo de herba, ou tipo de toxo, sen dúbida o máis común é engadir o sufixo -eiro.
Hai outros substantivos que non se comportan igual cós mencionados arriba, isto é, non temos un substantivo singular que denomina a materia e un derivado con -eiro que denomina a partícula, senón que partimos dun substantivo en plural para denomina-la materia ou o colectivo e o derivado con -eiro para designa-la parte. E aínda máis, a palabra base en singular é equivalente ó derivado co sufixo -eiro, aínda que con diferente valor expresivo, xa que o derivado remarca o carácter ininumeralizador. Isto acontece sobre todo cos nomes de vexetais, por exemplo: xesta é a planta e xesteira unha única planta, inda que tamén se poida dicir unha xesta, o mesmo ca verza que se refire á folla e á planta do que noutras zonas se coñece como coia, coella ou mesmo col, pero verceira é unha única folla ou unha única planta, no caso das vides, isto é, o conxunto de "ramas" ou ramallada que se corta da viña, unha vide é unha rama, pero videira remarca o carácter individual, e o mesmo acontece con silva - silveira e coas outras. Para designa-lo conxunto utilízase o plural:
- Cargharon un carro de xestas a plan.
- Prendeu as ouvellas a unha xesteira e deixounas quedar.
- Hai que apaña-las vides antes de ata-la viña.
- Colleu unha videira e deulle unhas boas latighadas polas pernas.

O sufixo -eiro tamén ten un valor intensificador para remarcar que se trata dunha mínima cantidade ou dun único elemento, pero ó contrario dos exemplos que xa vimos arriba, que están máis ou menos lexicalizados, hai outros que non se utilizan tanto como denominación xeral e máis como un recurso expresivo para remarcar ese carácter individual ou mínimo:
- Teño que ir á tenda que na casa non teño nin un arroceiro.
- Limpou toda a eira e non deixou nin unha folleira.
- Viñeron de noite e apañáronnos tódalas vimbias, se che digho que non deixaron nin unha vimbieira.

Este mapa atopeino no blog Leoeosseus, no que o autor fala do mesmo fenómeno, parece que tamén é do sur.
Costas González, X.H. (1991): «O sufixo -EIRO con valor individualizador no suroeste galego», en Brea, M. y Fernández Rei, F. (coords.), Homenaxe ó profesor Constantino García, 1, Santiago de Compostela, Univ. de Santiago, 127-132.

"O PORCO CELTA"

2011-01-18T22:24:00.012+01:00

O caso do porco, que agora lles deu por chamar "celta", retrata moi ben a nosa triste historia, todo o de fóra e mellor có da casa, o noso non vale para nada, o do outro sempre é mellor có meu.
De pequeno sempre oín falar dun porco que algúns inda apreciaban e buscaban nas feiras sen moito éxito. Eu inda vin algún, dicían que era tan longo que case non daba volta no cortello, arqueaba o lombo coma unha aguía, tiña as patas longas, o rabo arriquichado acabado nun guecho de sedas longas, a barriga fonda e afundida nas illargas e o máis importante, tiña unha ourellas descomunais, dicíase que para que un porco fose bo as ourellas tiñan que comer con el no cunco. A este porco ninguén lle chamaba celta, nin nada polo estilo, a xente coñecíao como porco de vara, porco do rabaño, porco centieiro e tamén como porco santiagués ou de Santiago; debe ser porque a comarca de Santiago foi un dos últimos redutos onde se conservaba antes da "redescuberta". Os dous primeiros nomes fan referencia á tradición de traelos soltos, andaban en rabaños ou varas polas carballeiras, unha tradición que parece que se está a recuperar co mesmo porco. O motivo polo que se deixou de criar é porque tiñan moita graxa, moito touciño e eran demasiando grandes. A xente prefería criar outras razas máis pequenas, con máis carne, máis freba e en vez de matar un porco grande ó ano, matábanse dous pequenos e aproveitábase máis carne... a economía é a economía, non se andaba con parvadas!!

Este porco ó que se lle chama modernamente "celta" pertence a unha estirpe europea antiga da que no noroeste da Península hai varias razas como o gochu asturcelta ou asturleonés e o porco bísaro portugués. Isto é o que di a páxina dedicada a esta raza: "De acordo com o Recenseamento Geral de Gados no Continente do reino de Portugal (1870), A definição de Bísaro é o nome que se dá nas províncias do centro e Norte do reino ao porco esgalgado pernalto e de orelhas pendentes para distinguir do porco roliço e pernicurto do Alentejo. O apelativo Céltico foi empregado por Sanson para exprimir a antiguidade do porco deste tipo que era o único que existia nos povos célticos da antiga Gália".

REFLEXIÓNS

2011-01-14T19:29:00.004+01:00

Hai palabras que dunhas variedades dialectais a outras só se diferencian porque nunhas zonas a palabra ten un [m] e noutras un [b]. Parece como se nalgunhas palabras [m] e [b] se intercambiasen ou houbese vacilación entre estes dous fonémas nalgún período do idioma e en cada dialecto se fosilizase un dos dous alófonos: borno/morno, mandil/bandil, boneco/moneco, amoumado /aboubado, amoumar/aboubar, camallón/caballón/cabañón/camballón (en portugués: camalhão e cambalhão), borrea/murrea, menda/venda, mendar/vendar, tarabela/taramela, bonifate/bonifrate/monifate (en port. bonifrate), abeneiro/ameneiro/amieiro, cotobelo/cotomelo, garamelo/garabelo, bica/mica, barbaña/marmaña, barbañar/marmañar, marmallar/barballar, bochechas/mochechas, bornal/embornal/mornal, boucelo/moucelo, esboucelar/esmoucelar, mencía/bencía, carabuña/caramuña/carambuña; cotobelo/cotomelo, bocarte/mocarte, espavento > pamento, perico/mirica, amorroar/aborroar, enmorroada/aborroada, morra/borra, bacallau/macallau,

Cada palabra parece que ten unha distribución dialectal independente das outras, e incluso na mesma zona diferentes palabras poden presentar solucións contrarias; por exemplo nunha mesma zona pode aparecer: moneco, borno e amoumado; noutras: boneco e morno.
Parece algo normal e incluso esperable xa que son dúas consoantes moi próximas, pero tamén se podería tratar dun fenómeno de substrato, posto que este fenómeno xa existía nas linguas prerromanas no noroeste peninsular. Francisco Villar en varias descricións aproximativas das linguas prerromanas do noroeste da Península afirma que hai palabras, nestas linguas celtas, en que o fonema [m] aparece por [b]. Este fenómeno de nasalización da bilabial e o de desnasalización da bilabial nasal tamén está descrito nas linguas celtas insulares modernas.

Outros fonemas que entran en xogo:
Na zona de Mos dise ghabear ou aghabear e poufeiro e poufeira, espoufallarse; e na zona de Moraña dise ghapear e boufeiro e boufeira. Na zona de Poio dise esboufar, que podería estar relacionado. Que relación hai entre estas palabras? Por que a mesma palabra ten dous fonemas diferentes en contra do esperable? gapear/gabear, poufeiro/boufeiro, foupeiro, foupar/esboufar, piscarda/biscardo.

Na zona de Torroso (Mos) existen as palabras mirico e mirica para referirse ás ovellas e tamén se utiliza como voz para chamar por elas. Na mesma zona e os mesmos falantes empregan perico para referirse a unha rapariga inqueda, traste que actúa coma un rapaz, que ten maneiras de rapaz. No Dicionario de dicionarios di que perico é un carneiro novo, voz que se utiliza para chamar polos carneiros. Parecen palabras moi semellantes para ser de diferente etimoloxía, será que son a mesma palabra con alternancia de [p], [b] e [m]. Labarada/laparada, alabascar, alabascado.

ESCARPÓN

2010-12-20T18:14:00.013+01:00

O escarpón (de escorpión) é un insecto subterráneo que escaba galerías onde vive e se alimenta de raíces. Ó come-las raíces seca as plantas, polo que é prexudicial para os cultivos. Antes, cando se labraban as veigas mandábanse os rapaces a apañalos, xa que ó vira-la leibua o arado quedaban ó aire.
O nome científico é Gryllotalpa gryllotalpa.
Nalgúns dicionarios aparece o nome alacrán ceboleiro, que curiosamente é idéntico ó nome castelán. Outros nomes en galego son relo, rela e tamén grilo ceboleiro.

VERBOS ITERATIVOS

2009-11-28T12:39:00.005+01:00

Os verbos iterativos son aqueles que expresan unha acción que se repite.

INSULTOS E NOMES DESPECTIVOS

2009-11-13T16:17:00.005+01:00

Ligazóns: Insulta en galego

VOCABULARIO DE SEXO

2009-11-12T18:01:00.004+01:00

Ata o vocabulario relacionado co sexo está practicamente substituído polo do castelán.
Ver outras ligazóns.

DITOS, REFRÁNS E FRASE FEITAS

2009-11-05T21:58:00.004+01:00

Hai moitas frases feitas, ditos e refráns que están sendo substituídos por castelanismos por falta de difusión, porque nas televisións se oen máis e máis tempo en castelán, saquemos os nosos á luz!!!

VOCABULARIO

2009-11-05T21:55:00.001+01:00

Se sabedes algunha palabra "rara" ou que consideredes pouco habitual, restrinxida a algunha zona concreta, etc. podedes engadila neste apartado, aprendédenos palabras!!!!

ESTRANXEIRISMOS ADAPTADOS

2009-11-05T21:37:00.001+01:00

Cando a nosa xente adapta na oralidade palabras novas: estranxeirismos ou latinismos, faino seguindo unhas normas internas da lingua de chegada. Desas adaptacións podemos tirar moita información da estrutura interna da lingua e da gramática dos falantes.